ادویه مناسب شربت، دمنوش و نوشیدنی؛ چه چیزی، چقدر و چطور؟

این دو را زیاد با هم اشتباه می‌گیرند، ولی دو دانه متفاوت‌اند و آماده‌سازی‌شان هم فرق دارد.

• خاکشیر: دانه بسیار ریز و قرمز-قهوه‌ای. خیساندن نمی‌خواهد، ولی باید شسته شود: در کاسه آب بریزید، ۵ تا ۱۰ دقیقه صبر کنید تا شن ته‌نشین شود، آب و خاکشیرِ معلق را آرام در ظرف دیگری خالی کنید و این کار را ۲ تا ۳ بار تکرار کنید. برای هر لیوان ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری کافی است.
• تخم شربتی: دانه ریحان است. باید ۲۰ تا ۳۰ دقیقه در آب بماند تا دور همه دانه‌ها ژله‌ای و شفاف شود. همان اول هم بزنید تا گلوله نشود. خیلی پف می‌کند؛ نصف تا ۱ قاشق غذاخوری برای هر لیوان بس است.

هر دو را می‌شود در یک شربت ریخت، به شرط اینکه تخم شربتی جدا خیس خورده باشد. دستور کامل در مقاله طرز تهیه شربت خاکشیر و تخم شربتی آمده است. هر دو دانه به‌همراه جوهر لیمو و نعناع خشک در پک شربت‌خانه قدیمی هست.

برای شربت، جوهر لیمو دو مزیت دارد: ترشی‌اش از بسته‌ای به بسته دیگر ثابت است و رنگ شربت را عوض نمی‌کند. اما عطر لیمو ندارد؛ جای «ترشی» آبلیمو را می‌گیرد، نه جای «عطر» آن را.

• مقدار: یک‌هشتم تا یک‌چهارم قاشق چای‌خوری برای یک پارچ. اول در کمی آب حل کنید، بعد از حل شدن شکر اضافه کنید و بچشید.
• شربت غلیظ و مربا: حدود ۱ گرم برای هر کیلو شکر در دقیقه‌های پایانی جوشیدن، جلوی شکرک زدن را می‌گیرد و شربت را ترش نمی‌کند.
• پودر لیمو: از لیموی خشک است، عطر و گاهی رنگ هم می‌دهد و برای شربت شفاف جایگزین خوبی نیست؛ جایش در خورش است.

بلورهای جوهر لیمو را خشک و مستقیم نخورید. به توصیه انجمن دندان‌پزشکی آمریکا، نوشیدنی ترش را در دهان نگه ندارید، بعد از آن آب بنوشید و تا حدود یک ساعت مسواک نزنید. مقایسه کامل در مقاله جوهر لیمو، پودر لیمو و آبلیمو هست.

دوغ خانگی با سبزی خشک کامل می‌شود. نعناع خشک عطر اصلی است: حدود ۱ قاشق چای‌خوری برای یک پارچ. آویشن عطر کوهی و تندتری دارد و نیم قاشق چای‌خوری از آن برای یک پارچ کافی است؛ بیشترش دوغ را تلخ می‌کند.

• سبزی خشک را درست پیش از ریختن، کف دست بسایید تا عطرش آزاد شود.
• حدود ۱۰ دقیقه پیش از سرو اضافه کنید تا عطر به دوغ برود، ولی سبزی خیس و بدرنگ نشود.
• قاشق خیس داخل قوطی نبرید.

چاشنی ماست‌وخیار هم که اجزای اصلی آن نعناع، گل‌محمدی، شوید و پونه کوهی است، در دوغ خانگی خوش‌طعم می‌شود. اگر آن را می‌ریزید، نعناع و آویشن جدا لازم نیست.

در باور طب سنتی، نعناع را «گرم» و ماست و دوغ را «سرد» می‌دانند و همراهی این دو را از همین‌جا توضیح می‌دهند؛ این یک باور سنتی است، نه یافته علمی. ادویه‌های ماست و سالاد را در صفحه ادویه مناسب سالاد و ماست ببینید.

دمنوش آویشن

۱ قاشق چای‌خوری آویشن خشک را در یک لیوان آب جوش بریزید، در ظرف را بگذارید تا عطرش نپرد و ۵ تا ۱۰ دقیقه صبر کنید، بعد صاف کنید.

چای زنجبیل

از زنجبیل پودری یک نوک قاشق چای‌خوری برای هر فنجان کافی است. پودر کامل حل نمی‌شود و ته فنجان می‌نشیند. با عسل و چند قطره آبلیمو متعادل می‌شود.

چای و شیر دارچینی

دارچین را هم به همان اندازه، یک نوک قاشق چای‌خوری برای هر فنجان، بریزید و هم بزنید. در شیر گرم، عطرش اجازه می‌دهد شکر کمتری بریزید.

زنجبیل و دارچین هر دو در پک زمستان گرم هستند. در طب سنتی ایرانی این دو را «گرم» می‌دانند و در روزهای سرد به چای اضافه می‌کنند؛ این هم باور سنتی است. ادویه کهنه دمنوش بی‌عطر می‌دهد؛ نشانه‌هایش را در مقاله ماندگاری ادویه‌ها ببینید.

این نوشیدنی‌ها خوراکی‌اند، نه دارو. ادعاهایی مثل لاغری یا «پاک‌سازی کبد» برای خاکشیر و تخم شربتی پشتوانه کارآزمایی انسانی کافی ندارند. چند احتیاط واقعی:

• تخم شربتی را خشک نخورید. دانه با رطوبت متورم می‌شود و برای کودکان و کسانی که مشکل بلع دارند خطر خفگی دارد. به کودکان خردسال ندهید.
• زیاده‌روی: تخم شربتی فیبر زیادی دارد و مقدار زیادش ممکن است نفخ و دل‌پیچه بدهد. خاکشیر زیاد هم می‌تواند شکم‌روش ایجاد کند.
• شکر: سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند قندهای آزاد، که عسل هم جزو آن‌هاست، کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه باشد و بهتر است به حدود ۲۵ گرم یا ۶ قاشق چای‌خوری در روز برسد. یک لیوان شربت با ۲ قاشق چای‌خوری شکر یک‌سوم این مقدار است.
• دارچین هرروزه: دارچین کاسیا کومارین دارد و چای غلیظ روزانه آن، به‌خصوص برای کودکان، توصیه نمی‌شود؛ جزئیات در مقاله دارچین سیلان و کاسیا.
• زنجبیل: اگر داروی ضدانعقاد می‌خورید، سنگ کیسه صفرا دارید یا باردارید، درباره مصرف زیاد و مرتب آن با پزشک مشورت کنید.
• آویشن: در بارداری و شیردهی برای دمنوش مرتب با پزشک مشورت کنید.